تنها دروازه ی باقیمانده از تاریخ کهن ایران

دروازه سنگی، تنها دروازه سنگی باقی مانده از حصار شهر خوی است که با توجه به موقعیت خاص جغرافیایی ایران در گذشته های دور علاوه بر این که معبر ورودی این شهر محسوب می شد از این منطقه نیز در برابر هجوم دشمنان و بیگانگان محافظت می کرد.

دروازه سنگی در استان آذربایجان غربی و شهر خوی قرار دارد. بعضی از مورخین و محققین دروازه سنگی را به دوره ایلخانی و به زوجه " آبا قاخان" نسبت می دهند و برخی دیگر نیز آن را مربوط به دوره قاجار می دانند. از آنجا که آخرین حصار شهر- ساخته شده به دستور "عباس میرزا نایب السلطنه" – تا سال 1320 ش بر جای بود و قسمت هایی از آن نیز تا چند سال پیش در بافت قدیمی شهر دیده می شد و با توجه به سبک معماری و مقایسه آن با آثار باقی مانده دوره قاجاریه در تبریز و خوی، چنین به نظر می رسد مجموعه  دروازه سنگی در همان دوره قاجار ساخته شده باشد.

نام این اثر تاریخی ارزشمند که در شرق خیابان طالقانی و جنوب بازار قدیمی خوی واقع شده است، در زبان محلی قالا قاپسی است و همه آن را به نام دروازه سنگی می شناسند..

دروازه سنگی، به عنوان تنها دروازه ی باقیمانده از تاریخ کهن ایران، با شماره ۸۰۸ در فهرست آثار ملی کشور قرار دارد.



دروازه سنگی خوی

 

تنها دروازه بازمانده از حصار شهر خوی

پیش از این و تا ۶۰ سال گذشته در اطراف شهر، دیواری خشتی با ۴ دروازه وجود داشت که همچون یک حصار شهر را در خود حفظ کرده و با داشتن برج های دیده بانی و خندق در پیرامون خود، محیط امنی را برای مردم به وجود آورده بود.

به جز دروازه سنگی، دروازه های دیگری نیز وجود داشته است که امروزه مردم با نام های دروازه شهانق یا شوونه قاپوسی، دروازه محله یا قالاقاپوسی یامحله قاپوسی، دروازه چورس یا دروازه ماکو و دروازه شوراب یا دروازه تبریز از آنها یاد می کنند. اما از آن همه دروازه ها تنها همین دروازه سنگی توانسته ناملایمات روزگار را تاب بیاورد و در این شهر بماند.

در جلوی دروازه سنگی خندقی به عمق ۱۰ متر و عرض ۳۰ متر وجود داشت که یک پل معلق بر روی آن تعبیه شده بود. به هنگام احساس خطر و حمله بیگانگان، این پل به بالا کشیده می شد تا دشمن نتواند از حصار بگذرد و وارد شهر شود. کاروان ها و بازرگانان و مردم عادی نیز از طریق دروازه سنگی به داخل شهر رفت و آمد می کردند. به هنگام شب دروازه سنگی بسته می شد و اگر کسی پیش از غروب آفتاب خود را به شهر نمی رساند مجبور می شد در پشت دروازه سنگی، شب را به صبح برساند.

در گذشته مردم از طریق دروازه سنگی به شهرهای سلماس و ارومیه می رفتند اما امروزه گسترش و توسعه ی شهر سبب شده تا این بنای تاریخی در بافت جدید قرار گیرد و قسمت شمالی آن به بازار قدیمی خوی متصل شود.

 دروازه سنگی در روزگاران گذشته وقایع بسیاری را به چشم دیده و در برابر آنها سکوت کرده است. مهاجمان ارمنی و عثمانی بارها خواستند تا این حصار را از بین ببرند و وارد شهر شوند مهاجمان ارمنی و عثمانی بارها خواستند تا این حصار را از بین ببرند و وارد شهر شوند اما دروازه سنگی استوار ایستاده تا از قلب تاریخ برایمان سخن بگوید، هنوز هم آثار گلوله های آنان بر تن این دروازه دیده می شود.

 

دروازه ی سنگی خوی

معماری دروازه سنگی 

دروازه های ایران در گذشته دو نوع را شامل می شدند: دروازه های سنگی و دروازه های آجری. دروازه سنگی تنها نمونه ی باقیمانده از نوع خود است که شکوه تاریخ باستانی ایران را به رهگذران نشان می دهد.

نویسنده و مورخ فرانسوی به نام کنت دو گوبینو، معماری دروازه سنگی را به بناهای قاهره تشبیه می کند و در نوشته های خود از آن اینگونه سخن می گوید:

خوی شهر دلپذیری است، دروازه سنگی زیبایش به شیوه بناهای قاهره، از مرمر سیاه و سفید ساخته شده است و من نظیر آن را در هیچ جای دیگر ایران ندیده ام، این دروازه بلافاصله به بازار باز می شود.

به طور کلی در ساخت دروازه سنگی از دو نوع مصالح آجر و سنگ استفاده شده است و  می توان بنای آن را به دو قسمت تقسیم نمود:

ضلع شمالی دروازه سنگی: بازار قدیمی خوی به ضلع شمالی دروازه منتهی می شود که در ساخت آن از آجر استفاده شده و طاق جناقی دارد.

ضلع جنوبی دروازه سنگی: این قسمت به صورت کاملا موزون و هماهنگ نماسازی شده است و سنگ های خاکستری و سیاه به صورت یکی در میان بر روی هم قرار گرفته اند. این چیدمان در نهایت به یک قوس نیم دایره (هلال) می رسد و دو شیر ساده در دو طرف این قوس مشاهده می شود که به شکل ایستاده حجاری شده اند.


گرد آورنده: فریماه فاطمی - مهندس معمار