سنگ و پایداری محیط زیست

طراحی و تولید پایدار یا سبز از موضوعات بسیار جنجالی و بحث‌برانگیز در جهان امروز است. بدون تردید یکی از موارد مهمی که انسان همواره با آن دست و پنجه نرم می‌کند، نحوه ی نگرش و برخورد با منابع انرژی، تعامل بین انواع انرژی ها و اثرات ناشی از استفاده و مصرف آن ها است. در نگرش پایدار، طراحی و تولید به گونه‌ای انجام می‌شود که سه مورد ذکر شده در یک چرخه ی ارتباطی صحیح قرار ‌بگیرند و در آینده نیز بتوان از نتایج مصرف انرژی های مصرف شده در زمان حال، بهره‌مند شد. به عبارت د‌یگر؛ شکل گیری این نوع طراحی و تولید، بدون داشتن نگرشی درست و تعریفی مشخص امکان‌پذیر نیست.


اصطلاح پایداری، برای نخستین بار در سال 1986، توسط کمیته ی جهانی گسترش محیط زیست، به عنوان" رویارویی با نیازهای عصر حاضر، بدون به مخاطره ‌انداختن منابع نسل آینده در رویارویی با نیازهای زمان آن ها" مطرح شد.
باید خاطرنشان کرد، که مفهوم طراحی و تولید پایدار، ‌یک مفهوم عام بوده و در بسیاری از زمینه‌ها از جمله معماری، طراحی گرافیک، کشاورزی، ماشین‌آلات و هر آن چه که با محیط زندگی انسان سروکار دارد، به صورت فراگیر کاربرده دارد.

 


شاید بتوان گفت که: هدف از طراحی و تولید پایدار؛ کاهش آسیب‌های محیطی، به حداقل رساندن مصرف و نیز اتلاف منابع انرژی و هماهنگی هرچه بیشتر با طبیعت است. به عبارتی دیگر؛ فلسفه ی طراحی و تولید پایدار؛ پشتیبان و مشوق نگرش‌ها و تصمیم‌هایی است که در هر مرحله از "طراحی، ساخت و سپس مصرف"، تاثیرات منفی کل فرآیند بر محیط زیست و سلامت
استفاده‌کننده ها را نیز در نظرگرفته باشد. اما مساله این است؛ که آیا واقعا و در عمل، اندازه‌گیری پایداری محصولی مانند سنگ امکان پذیر است؟ و در صورت جواب مثبت چگونه چنین کاری ممکن است؟
خصوصیات محصولات پایدار و سبز به مرور زمان در حال تغییر است. اما اصول بنیادی حاکم بر آن ثابت است. به طور مثال؛ برای ارزیابی یک ساختمان سبز، استفاده از محصولاتی مدنظر است که در هنگام تولید و استفاده‌ی آن ها مصرف انرژی به درستی مدیریت شده باشد، ضایعات و آلودگی آن کم بوده و استفاده از منابع طبیعی نظیر چوب، آب و مواد سمی در آن ها به حداقل ممکن رسیده باشد. هم چنین می‌توان گفت: که در تولید محصول از منابع تجدید‌پذیر استفاده شده و محصول نهایی دارای طول عمر بالایی باشد.


در مقاله ی پیش‌رو به دلیل گستردگی عوامل موثر در پایداری محصول، تنها به مقوله ی مدیریت مصرف انرژی به عنوان؛ مهم ترین عامل در فرآیند پایداری و همگامی سنگ با محیط زیست از نظر انتشار گازهای گلخانه ای می‌پردازیم.

 

 

1.    مدیریت منابع انرژی
این نوع و شیوه ی مدیریتی از دو زاویه قابل بررسی است.


زاویه ی الف- مدیریت منابع تجدید‌ناپذیر:
با توجه به روند رو به رشد منابع غیرقابل تجدید، مانند؛ سوخت‌های فسیلی و مواجهه- ی جدی با بحران انرژی درسال‌های اخیر، استفاده ی بهینه از این نوع منابع، حیاتی به نظر می‌رسد. زیرا، این نوع منابع-با توجه به ذخایر موجود- در سال‌های آتی به پایان خود خواهند رسید و برای دسترسی به منابع جایگزین باید، فعالیتی جدی در دستور کار قرار داده شود.


زاویه ی ب- مدیریت منابع تجدید‌پذیر:

بهترین نوع از منابع انرژی که در طراحی پایدار بر‌آن تمرکز شده است؛ منابعی هستند که توانایی قرارگرفتن در چرخه ی طبیعی با قابلیت بازگشت در مدت زمان محدود را داشته باشند. در این نوع مدیریت منابع، همواره طراح تلاش می‌کند تا نوعی تعادل بین اثرات تولید شده و محیط اطراف آن برقرار‌ کند. تا این دو در یک چرخه ی بازگشتی بتوانند با یکدیگر ارتباط مناسب را پیدا کنند.
در این نوع طراحی، با استفاده از منابعی که هم در دسترس بوده و هم طبیعی هستند. مانند؛ خورشید، باد و باران، همواره پروژه‌ای اقتصادی‌تر خواهیم داشت.
با توجه به موارد فوق می توان چنین نتیجه گرفت، که در صنایع مختلف مربوطه اعم از؛ استخراج، تولید و فرآوری سنگ، می‌بایست منابع تجدیدپذیر را جایگزین منابع تجدیدناپذیر کرد. یا در کمترین حد ممکن، استفاده از این منابع را به حداقل رساند و و یا لااقل و به نحوی توجیه پذیر تولید را بهینه  کرد. بدین منظور لازم است تا میزان استفاده از منابع انرژی را در فرآیند استخراج و تولید سنگ مشخص نمود، تا بتوان آن را بهینه ساخت.
انجمن سنگ طبیعی آمریکا ،-بزرگترین مرجع اطلاعاتی در حوزه ی سنگ- میزان انرژی و آب مصرفی در فرآیند استخراج و تولید سنگ را مشخص کرده است. این میزان برای تولید سنگ لایم‌استون به صورت نمونه در جدول های زیر آمده است.

 

 

جدول شماره ی1: انرژی ناخالص برای تولید 1 تن لایم‌استون (مرجع شماره ی1) / *مقادیر جدول از واحد BTU/Ton به KJ/Ton تبدیل شده اند.

 

جدول شماره ی2: میزان مصرف آب در فرآیند استخراج و تولید (مرجع شماره ی1) / *: مقادیر جدول از واحد Gallon/F3 تبدیل شده اند.

 

 

 

جدول شماره ی3: نتايج آمارگيري از مقدار مصرف انرژي در كارگاه هاي صنعتي 10 نفر كارکننده و بيشتر سال 1389 (مرجع شماره ی2). / *: به علت این که مقادیر ارائه شده توسط سازمان آمار ایران بر اساس واحد تولید در هر سال است، برای مقایسه بهتر با جدول های قبلی واحدهای این جدول با احتساب تولید 10،000 تن سنگ در هر سال برای هر واحد سنگبری تعدیل شده است.

با مقایسه ی هر سه جدول، می‌توان دریافت که میزان مصرف انرژی در صنعت سنگ به نسبت دیگر صنایع هم تراز و به علت مصرف کم تر انرژی، صنعتی پایدارتر است. از سوی دیگر، با توجه به این که متوسط آب مصرفی توسط صنایع کوچک و متوسط در کشور 50 متر مکعب (50،000 لیتر) برآورد شده است و صنعت تولید سنگ در زمره صنایع پر مصرف آب – هم چون؛ صنایع مواد غذایی و آشامیدنی، صنایع تولید محصولات کاغذی، صنایع تولید زغال، پالایشگاه‌ها و صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی- قرار نمی‌گیرد (مرجع شماره ی3)، پس می‌توان دریافت که استفاده از سنگ به عنوان کالایی سبز، کمک به رشد این صنعت خواهد کرد. و در دراز‌مدت، استفاده از منابع انرژی و طبیعی را به صورت پایدار، نهادینه خواهد ساخت. که این فرآیند، یکی از ارکان مهم برنامه‌ریزی برای توسعه پایدار کشور می‌باشد.

 

2.    همگامی با محیط زیست
یکی از مهم ترین عوامل پایداری با محیط زیست، میزان انتشار گازهای گلخانه ای نظیر؛ دی اکسید کربن در فرآیند تولید محصولات است. افزایش انتشار گازهای گلخانه ای باعث به وجود آمدن تغییرات آب و هوایی در اتمسفر زمین شده و در بلند‌مدت تاثیرات مخربی بر شرایط زندگی بر روی این کره‌ی قابل سکونت دارند(مرجع شماره ی4). از آنجایی که کشور ما از نظر تولید مهم ترین گاز گلخانه ای (CO2) مقام هشتم دنیا را دارد، ضرورت تلاش مسؤولانه ي تولید کنندگان محصولات صنعتی، به نوبه‌ي خود در کاهش تولید دی اکسید کربن، آشكارتر است(مرجع شماره ي5).
بر اساس اطلاعات ارائه شده ی سازمان تغییرات آب و هوایی در سال 2009 (مرجع شماره ي6)، میزان انتشار گاز دی اکسید کربن در فرآیند تولید سنگ و دیگر مصالح ساختمانی در نمودار زیر آمده است.

 

نمودار شماره 1-میزان انتشار کربن در تولید مصالح ساختمانی مختلف(مرجع شماره 7)

 

با توجه به آمار منتشر شده از مجموعه ی صنعت سنگ انگلستان، استفاده از منابع تولید برق سبز، در فرآیند تولید سنگ، انتشار آلودگی و به خصوص گازهای گلخانه ای را کاهش می‌دهد.
مهم ترین نتیجه ای که از این دست جدول ها حاصل می شود، این است. که؛ تولید سنگ طبیعی به نسبت دیگر مصالح ساختمانی، کربن کمتری را تولید می‌کند و بر اساس این نتایج، بیشترین کربن تولیدی در فرآیند تولید و حمل محصول نهایی اتفاق می‌افتد، که می‌توان آن را با بهبود کارایی و اثربخشی تولید و مسیریابی حمل و نقل آن کاهش داد.
از دیدگاه‌ مدیریت ضایعات؛ در زمینه ی پایداری با محیط زیست، سنگ را می‌توان جزء صنایع با ضایعات کم به حساب آورد. زیرا دور ریز آن را می‌توان به عنوان مواد اولیه صنایع پایین دستی به کار برد.

از دیگاه مصرف‌کننده و دوام و طول عمر مفید محصول، که یکی از اصول پایداری با محیط زیست می‌باشد، سنگ طبیعی-به شرط کاربری صحیح، به جا و نگهداری مناسب- به مرور زمان زیباتر شده و برای قرن‌ها دوام می‌آورد، همان طور که بسیاری از ساختمان های تاریخی بیان کننده‌ی این مهم هستند. به عنوان مثال؛ تخمین‌های صورت گرفته برای مصالح پوشش کف(غیر سنگی)، طول عمر 50 سال را برآورد کرده است، در حالی که انجمن ملی سازندگان ساختمان، برای سنگ طبیعی -به طور مشخص؛ گرانیت، مرمریت و سنگ‌های ورقه‌ای- تقریبا عمر صد سال را پیش‌بینی می‌کند. با توجه به این موضوع، سنگ در ساختمان بیشتر از عمر مفید یک ساختمان عادی دوام می‌آورد، بنابراین دوام سنگ، آن را به عنوان مصالحی ایده‌آل برای احیا و  استفاده ی مجدد مطرح کرده است.

 

از سوی دیگر، با توجه به پیشرفت‌های جهانی و در روش‌های استخراج و بهینه‌سازی تولید در سال‌های اخیر، امید آن می‌رود که در سال های آینده با توجه به صرفه‌جویی‌های چشم‌گیر در انرژی و آب، این صنعت، عنوان سبزترین صنعت تولیدی را به خود اختصاص دهد.

 

 

منابع:

(1): : A Life-Cycle Inventory of Limestone Dimension Stone Quarrying and Processing, University of Tennessee, Natural Stone Council, 2008 .

(2): نتایج آمارگیری از مقدار مصرف انرژی در کارگاه‌های صنعتی 10 نفر کارکن و بیشتر، 1382-1389، مرکز آمار ایران، 1390، www.amar.org.ir.

(3): مجله ی گسترش صمت، آبان 1394، کد خبر: 14465.

(4): https://fa.wikipedia.org/wiki/carbon.

(5): http://www.donya-e-eqtesad.com/news/838343.

(6):http://www.gov.scot/Topics/Environment/climatechange/scotlands-action/climatechangeact.

(7): Natural Stone: the oldest sustainable material, Great Britain Stone Federation, 2011.

 

 

منبع:مجله ی دانش سنگ |ضمیمه علمی کناب هفدهم راهنمای سنگ ایران | مرداد 95

 

گردآوری:

مهیار شاهپوری آرانی | کارشناس ارشد مدیریت صنعتی